زیر سقف آسمان

زیر سقف آسمان مقام یک جست و جوگر است.

رست‌گاری مظهر معاصر گرایش حق‌طلبانه‌ی اسلام شیعی

اول صبح یک‌شنبه نوشته‌ی زیبای دکتر صادق زیباکلام در باب مقایسه‌ی تختی و رضازاده (رجوع کنید به ویژه‌نامه‌ی اعتماد 29/9/1388) اشک‌مان را در پای سفره‌ی صبحانه درآورد. هر کاری کردیم نتوانستیم به‌خاطر بزرگی تختی گریه نکنیم. شنیدن خبر درگذشت آیت‌الله حسین‌علی منتظری در بعد از ظهر امروزمان را یک‌سر غم‌گنانه و اشک‌آلود کرد.

رست‌گاری مظهر معاصر گرایش حق‌طلبانه‌ی اسلام شیعی

("فزت برب الکعبه")

آیت لله منتظری آبرو و مظهر شاخه‌ی حق‌طلبانه‌ی اسلام شیعی در عصر ما است؛ مگر نه این‌که شیعیان به تاریخ مبارزه‌ی بزرگان‌شان علیه ستم و ستم‌گران فخر می‌فروشند! منتظری به‌خاطر دفاع از زنده گی و حقوق زندانیان سیاسی در سال 1367، از مقام دنیوی سقوط کرد و چه رنج‌های بسیاری را به جان خرید. بعد از آن هر چه بود، رنج بود و مقاومت. اما او هیچ‌گاه حتا در این روزها که بار دیگر مردمان بدو اقبال کردند، با کینه و نفرت سخن نگفت، که او مردی بزرگ بود! بس بزرگ که چنین سخن گفتنی شایسته‌ی او نبود. هیچ از خاطرم نمی‌رود که آن روزهایی که از بزرگ‌ترین مقام دنیوی ممکن در ایران (البته پس از مقام رهبر) عزل‌اش کردند، عکس او را از همه‌ی دیوارها برچیدند و تصویر او را از سیمای جمهوری اسلامی حذف کردند و ما دانستیم که چه آسان می‌تواند عکسی بالا برود و پایین بیاید! آرام‌آرام او را نادان و حتا مجنون معرفی کردند؛ درست همان‌طور که قطب‌های قدرت زمانه همه‌ی پیامبران عصر خود را مجنون و شاعر معرفی می‌کردند! سال‌های بعد او را در خانه حصر و حبس کردند و تلاش کردند صدایش را خاموش کنند. مردم را از شناخت او و پیوند با او محروم کردند. اما منتظری هم‌چنان ماند و با روشن‌فکران دینی وارد گفت‌وگو شد و باز هم طلاب جوان را پرورش داد و به جست‌وجوی افق‌های تازه‌ای در اندیشه‌ی اسلامی و فقه شیعی پرداخت.

منتظری دین‌اش را به دنیا نفروخت. آری! عکس او بر هیچ دیوار و اسکناسی نیست. اما زنده‌گی منتظری برای ما ترجمان تعز من تشاء و تذل من تشاء شد. حیات او ترجمان و مکروا و مکرالله والله خیرالماکرین گردید. بعضی از آیه‌های قرآنی نمی‌شود فهمید جز از طریق زیستن و تجربه کردن! حقا که تا خدا نخواهد کسی عزت نمی‌یابد و تا او نخواهد کسی ذلیل نمی‌شود. حقا که مکر خدا برترین مکرها است. خدایا عزت از آنِ تو است! خدایا ما را هم‌چون مرجع تقلیدمان عزیز بمیران!

با دوستان‌ام قرار گذاشته بودم به خدمت ایشان بروم و عزم جزم کرده بودم که تا دیر نشده چنین کنم. اما افسوس و دریغ! وقتی که فتواهای کذایی در باب "دین سبز" صادر شده بود، خواستم از ایشان در باب ورود فقها به قلمرو فکر دینی و صدور فتوا در این باب سؤالی بپرسم و بگویم مگر نه این‌که فقها می‌بایست در باب فروع دین فتوا صادر کنند و نه در باب اعتقادات دینی؟! و از این عالم دانش‌مند و متقی، راه‌نمایی فکری بگیرم و از ایشان بپرسم چه‌گونه می‌توان مشکل تکفیر را در عالم اسلام حل کرد تا از این پس هیچ متفکری تکفیر نشود (به قول حامد ابوزید تکفیر تفکیر رخ ندهد) و قدرت‌پرستان نتوانند عوام را علیه متفکران بشورانند و یا بر سرکوب‌شان نقاب دفاع از دین بزنند و تفکر و دگراندیشی را در جامعه‌ی مسلمانان تعطیل کنند.

وقتی که قرار شد در سال 1386 برای بعثه‌ی مقام رهبری (که آن موقع من نمی دانستم چیست و کجا است) کاری پژوهشی در باب حج و در حین مناسک حج تمتع انجام دهیم، دریافتیم که باید گزینش شویم (هم به تخصص‌ات نیاز دارند و هم گزینش‌ات می‌کنند!) من که آرزوی اقامه‌ی حج در دوران جوانی (که البته از جوانی گذشته بودم و حالا به اقامه‌ی حج در قبل از پیری می‌اندیشیدم) را داشتم، با خود درگیر بودم که نکند حریت‌ام را فدای این آرزو بکنم و در راهی غیر از آن‌چه می‌پسندم گام بردارم و قلم بزنم. دوست‌ام می‌گفت بیا به‌کلی از این سفر منصرف شویم چون اول بحثی از گزینش نبود. او می‌گفت ممکن است این گزینش نه تنها ما را از رفتن به حج محروم کند که مشکلات مضاعفی پدید آورد. ما در بی‌تصمیمی گرفتار بودیم که بالاخره نوبت گزینش رسید. به هر حال پیش‌نهاد وسوسه‌انگیزی بود: از یک طرف آرزوی حج تمتع قبل از پیری برای کسی که هنوز مستطیع نشده است و معلوم نیست که اصلا مستطیع بشود یا نشود و بعد هم پژوهش در باب حج در دل میدان و حین مناسک برای یک محقق در جامعه‌شناسی دین! نور علی نور!

مصاحبه‌ی گزینش داشت به آخر می‌رسید که مصاحبه‌گر ناگهان از احمدی‌نژاد و عمل‌کردش پرسید و من در مقام نقد سخن گفتم و ایرادات خودم را در برخی حوزه‌ها برشمردم. با خودم گفتم که کاش به همین جا ختم شود. پاسخ به پرسش بعدی دشوارتر بود: "از مقامات جمهوری اسلامی کدام را می‌پسندی؟" و من گفتم: "آقای خاتمی؛ آن‌هم فقط شخصیت‌اش را اما مدیریت‌اش را نه". و پرسش نهایی: "مرجع تقلیدت کیست؟" خب، به‌خاطر رفتن به حج که نمی‌شود تقیه کرد! اصلا مگر می‌شود بخواهی حج بروی آن‌هم از طرف بعثه اما صادق نباشی! پاسخ: "آیت‌الله منتظری به‌خاطر دانش‌اش و آیت‌الله صانعی به‌خاطر نوآوری‌اش". برایم شگفت‌آور بود که به‌رغم این پرسش و پاسخ، مرا برای انجام پژوهش به حج بردند و من در آن‌جا دائم حواس‌ام بود که به امامت "آیت‌الله ری‌شهری" نماز نخوانم.

یکی از معدود مواردی که در این سال‌های سلطه‌ی دین سیاه، به دین‌داری‌ام افتخار کردم وقتی بود که یکی از روشن‌فکران بزرگ و عزیز و متعهد و مسؤول زمانه‌ی ما (که به‌خاطر خودشان نامی از ایشان نمی‌برم زیرا که هنوز حقوق انسانی و شهروندی غیردین‌داران استیفا نشده است) وقتی که برای سخن‌رانی به دفتر پژوهش‌های شریعتی دعوت شده بود و من هم افتخار حضور داشتم گفت که: "من دین‌دار نیستم اما به منتظری به‌خاطر دفاع از حقوق زندانیان سیاسی و گذشتن از موقعیت قائم مقامی رهبری افتخار می کنم و منتظرم تا گنجی از سفر برگردد و مرا به دیدار او ببرد" (نقل به مضمون). ایشان از اکبر گنجی قول گرفته بود که به دیدار آیت‌الله منتظری برود و با افتخار از این خواست خود سخن می گفت.

آری! عکس آیت‌الله منتظری بر هیچ در و دیواری نیست. عکس او مثل عکس تختی در دل‌ ماست. عکس او در دل مردمان ایران است. خدایا به خاطر منتظری از تو سپاس‌گزاریم! منتظری در دهه‌ی ایام محرم در عصر رستاخیز سبز، عزیز و بزرگ رفت. خدایا چه نیرنگ‌بازی تو! او را که عزت‌اش را از تو می‌طلبید نزد مردم نیز عزیز کردی و سپس به سوی خود بردی! کاش ما را نیز عزیز بمیرانی! آمین! آری! آیت‌الله منتظری افتخار مذهب تشیع در عصر حاضر، رست‌گار شد. جای او در تاریخ دین اسلام و مذهب تشیع سبز خواهد بود.

+ نوشته شده در دوشنبه سی ام آذر 1388ساعت 0:2 توسط حسن محدثی |

سلطه‌ی دین سیاه و پی‌آمدهای آن (2)- (قسمت نهایی) تخریب سرمایه‌ی دینی

آخرین قسمت مقاله‌ی سلطه‌ی دین سیاه و پی‌آمدهای آن را تقدیم می‌کنم. این قسمت ادامه‌ی مطلبی است که در مرسوله‌ی قبلی آمده است و شما می‌توانید این دو قسمت را از طریق رونوشت‌برداری در یک فایل و به دنبال هم قرار دهید تا خللی در مطالعه‌تان روی ندهد. من بحث از دین سبز و سرخ و سیاه را در آینده ادامه خواهم داد و به ابعاد دیگری از این موضوع خواهم پرداخت. قصدم بمباران مخاطب با بحث از یک موضوع ثابت نیست. قصدم فروکاهی جنبش سبز به حرکتی دینی هم نیست. جلوه‌ی دینی یک جنبه از این واقعیت است. اما من فکر می‌کنم توضیح و روشن‌سازی ابعاد یک پدیده به‌صورت دقیق‌تر به‌تر از این است که به موضوعات مختلف و به هر کدام اندکی بپردازم. به نظرم یک ده آباد به از صد شهر خراب! من ترجیح می‌دهم در باب موضوع مورد علاقه‌ام ژرف‌کاوی کنم و بقیه موضوعات را هم به دیگران بسپارم. یک تقسیم کار خودبه‌خودی! پس به ژرف کاوی ام در باب دین سبز و سرخ و سیاه ادامه خواهم داد. امیدوارم مجال این را بیابم که سه شخصیت مسلمان را از سه دین سبز و سرخ و سیاه به شما معرفی کنم تا امکان قضاوت به‌تر در باب این سنخ‌شناسی با توجه به نمونه‌های واقعی فراهم گردد. البته گاهی گریزی به موضوعات دیگر هم خواهم زد. امیدوارم روزهای روشن‌تری از راه برسد و صبح‌گاهان امیدی بدمد که بتوان بدون تشویش به زیر سقف آسمان رفت و نور خورشید را بلعید.

سلطه‌ی دین سیاه و پی‌آمدهای آن (2)- (قسمت نهایی)

تخریب سرمایه‌ی دینی (آسیب‌شناسی امر به معروف و نهی از منکر)

4) بي‌اعتنايي‌ مردم‌ به‌ امور ديني‌ شاخص تخريب‌ سرمایه‌ی ديني‌

وقتي‌ دولت‌ متولّي‌ قلمرو ديني‌ مي‌شود و اين‌ قلمرو را مطابق‌ ايدئولوژي‌ خود سازمان‌دهي‌ مي‌كند، ابتكار عمل‌ مردم‌ دين‌دار در اين‌ عرصه‌ روز به‌ روز محدودتر مي‌شود. آن‌ها بر اساس‌ هنجارها و سنّت‌هاي‌ خود عمل‌ مي‌كنند اما دولت‌ با دست‌كاري‌ قلمرو ديني‌ تلاش‌ مي‌كند فعّاليّت‌هاي‌ مردم‌ را خود هدايت‌ كند. حضور همه‌جانبه‌ی دولت‌ در اين‌ عرصه‌ موجبات‌ انفعال‌ مردم‌ ديندار را فراهم‌ مي‌سازد. آن‌ها با اين‌ نگاه‌ كه‌ دولت‌ مسؤول‌ اين‌ قلمرو است‌، از خود سلب‌ مسؤوليّت‌ مي‌كنند. هم‌چنين‌ دولت‌ گروه‌هاي ‌مرجع‌ دینی را تحت‌ فشار قرار مي‌دهد تا آنان فعّاليّت‌هاي‌ خود را متناسب‌ با خواست‌ و منافع‌ دولت‌ سامان‌ دهند. بدين‌ ترتيب‌، گروه‌هاي‌ مرجع‌ دینی‌ يا مي‌بايست نفوذ و‌ اقتدار دولت‌ در عرصه‌‌ی ديني‌ را بپذيرند و با آن به‌‌نحوي‌ سازگار شوند يا جاي‌گاه‌ خود را از دست‌ بدهند. در هر صورت‌، به‌ استقلال‌ و هويّت‌ آن‌ها آسيب‌ مي‌رسد و از ابتكار عمل‌شان‌ کاسته می‌گردد. تلاش‌ دولت‌ ديني‌ براي‌ به‌ انحصار درآوردن‌ قلمرو ديني‌ و تأكيد بر برداشتي‌ خاص‌ از دين‌، به‌تدريج‌ سبب‌ ظهور برخی گرايش‌هاي‌ دينی مي‌شود كه‌ خود را خارج‌ از حيطه‌ی دين‌ دولتي‌ تعريف‌ مي‌كنند. اين‌ گرايش‌هاي‌ ديني‌، به‌ مخالفت‌ با دين‌ رسمي‌ مي‌پردازند و مشروعيّت‌ دولت‌ دينی‌ را به‌ چالش‌ مي‌كشند.

هم‌چنين‌ بهره‌گيري‌ از نيروي‌ قهريّه‌ و اقدامات‌ خشونت‌‌بار در جهت‌ دفاع‌ از حريم‌ دين‌، آثار زيان‌بار خود را هر چه‌ بيش‌تر آشكار مي‌كند و نوعي‌ واكنش‌ به‌ دين‌ رسمي‌ را در جامعه‌ برمي‌انگيزد و ميل‌ به‌ گريز از معیارهای‌ دين‌ رسمي‌ را به‌نحوي‌ روزافزون‌ تقويت‌ مي‌كند.